ISO 37001:
Gazagystanda, Özbegistanda, Gruziýada we Gyrgyzystanda guramalar üçin korrupsiýa garşy standart

Korrupsiýa Gazagystany, Özbegistany, Gruziýany we Gyrgyzystany öz içine alýan GDA ýurtlarynda ykdysady ösüş, jemgyýetçilik ösüşi we döwlet dolandyryşynyň netijeliligi üçin iň çynlakaý howplaryň biri bolmagynda galýar. Bu hadysa edaralara bolan ynamy pese düşürýär, adalatsyz bäsdeşligi döredýär we maýa goýumlaryny çekmäge päsgel berýär. Bu çagyryşlara ulgamlaýyn we netijeli garşy durmak üçin halkara ISO 37001 «Para bermäge garşy dolandyryş ulgamlary» standarty işlenip taýýarlandy. Bu standart islendik möçberdäki we islendik ugurdaky guramalara korrupsiýa töwekgelçiliklerini ýüze çykarmak, öňüni almak, anyklamak we aradan aýyrmak, şeýle hem para bermek ýagdaýlaryna jogap bermek üçin barlanylan metodologiýany we amaly gurallary hödürleýär.

ISO 37001 näme we näme üçin ol möhümdir

ISO 37001 — para bermäge garşy göreş ulgamlarynyň dolandyrylyşyna (PBGD ulgamy) talaplary kesgitleýän dünýäde ilkinji halkara standartdyr. Ol 2016-njy ýylda Halkara standartlaşdyryş guramasy (ISO) tarapyndan çap edilip, guramalara netijeli korrupsiýa garşy çäreleri ornaşdyrmaga we goldamaga kömek etmegi maksat edinýär. Bu standart dünýä tejribesine we komplaens hem-de korrupsiýa garşy göreş babatda iň oňat tejribelere esaslanýar.

ISO 37001 boýunça para bermäge garşy dolandyryş ulgamynyň (PBGD) esasy elementleri aşakdakylary öz içine alýar:

• Korrupsiýa garşy syýasatyň we proseduralaryň işlenip taýýarlanylmagy: Ýokary ýolbaşçylygyň borçnamalarynyň resmileşdirilmegi hem-de ähli işgärler we degişli taraplar üçin özüňi alyp barmagyň anyk düzgünleriniň kesgitlenmegi.
• Jogapkär adamların bellenilmegi: PBGD ulgamyna gözegçilik etmek üçin ygtyýarlyklary we serişdeleri bolan komplaens funksiýasynyň ýa-da jogapkär işgäriň kesgitlenmegi.
• Korrupsiýa töwekgelçilikleriniň giňişleýin bahalandyrylmagy: Guramanyň iş ugruna, geografiki ýerleşişine we hyzmatdaşlar bilen gatnaşyklaryna mahsus bolan para bermek töwekgelçilikleriniň anyklanylmagy, seljerilmegi we bahalandyrylmagy.
• Işgärleri okatmak we habarlylygy ýokarlandyrmak: Ähli derejedäki işgärler üçin korrupsiýa garşy syýasatyň düzgünleri, proseduralary we olaryň bozulmagynyň netijeleri barada yzygiderli okuwlaryň geçirilmegi.
• Maliýe we maliýe däl gözegçilikleriň ornaşdyrylmagy: Maliýe akymlaryna, satyn almalara, sowgatlara, wekiliçilik çykdajylaryna we töwekgelçilige sezewar bolan beýleki ugurlara gözegçilik mehanizmleriniň döredilmegi.
• Degişli barlag (Due Diligence): Işewür hyzmatdaşlary, üpjün edijileri, potratçylary we beýleki üçünji taraplary iş gatnaşyklaryny ýola goýmazdan ýa-da dowam etdirmezden ozal korrupsiýa töwekgelçilikleri babatda barlamak.
• Maglumat bermek mehanizmleri (Whistleblowing): Korrupsiýa şübheleri barada yzarlanylmakdan gorkman habar bermek üçin howpsuz we gizlin aragatnaşyk kanallarynyň döredilmegi.
• Içerki auditleriň we düzediş çäreleriniň geçirilmegi: PBGD ulgamynyň netijeliliginiň yzygiderli barlanylmagy, laýyk gelmezlikleriň ýüze çykarylmagy we olary aradan aýyrmak üçin tiz çäreleriň görülmegi.
• Üznüksiz kämilleşdiriş: Ulgamyň işleýşiniň seljerilmegi we üýtgeýän şertlere hem-de täze töwekgelçiliklere laýyklykda onuň uýgunlaşdyrylmagy.

ISO 37001 standarty islendik möçberdäki, görnüşdäki we iş ugrudaky guramalar üçin ulanylýar — kiçi we orta biznesden başlap iri korporasiýalara çenli, şeýle hem döwlet edaralary, döwlet gatnaşygyna eýe gurluşlar we täjirçilik däl guramalar üçin. Onuň çeýeligi talaplary anyk bir guramanyň aýratynlyklaryna laýyklykda uýgunlaşdyrmaga mümkinçilik berýär.

Siziň biznesiňiz üçin ISO 37001 boýunça sertifikatlaşdyrmagyň esasy artykmaçlyklary:

ISO 37001 talaplaryna laýyklykda dolandyryş ulgamynyň sertifikatlaşdyrylmagy guramalara birnäçe strategik we operatiw artykmaçlyklary berýär:

• Korrupsiýa we para bermek töwekgelçiliginiň ep-esli peselmegi: Ulgamlaýyn gurluşyň ornaşdyrylmagy korrupsiýa töwekgelçiliklerini öňünden ýüze çykarmaga, bahalandyrmaga we azaltmaga mümkinçilik berýär, şeýlelik bilen maliýe we abraý ýitgileriniň öňüni alýar.
• Ynanyň artmagy we abraýyň berkemegi: ISO 37001 sertifikatynyň bolmagy müşderiler, hyzmatdaşlar, maýadarlar, işgärler we gözegçi edaralar üçin guramanyň ýokary ahlak standartlaryna we açyklyk ýörelgelerine ygrarlylygynyň güýçli nyşany bolup hyzmat edýär.
• Bäsdeşlik artykmaçlyklarynyň alynmagy: Sertifikatlaşdyrylan guramalar döwlet we hususy tenderlere gatnaşanda köplenç artykmaçlyklara eýe bolýarlar, aýratyn-da korrupsiýa garşy talaplar hökmany ýa-da islenýän bolan ýagdaýlarda.
• Halkara bazarlara çykmak we daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmek: ISO 37001 sertifikaty halkara derejesinde ykrar edilýär we daşary ýurt hyzmatdaşlarynyň hem-de maýadarlarynyň talaplaryna, şeýle hem beýleki ýurtlaryň korrupsiýa garşy kanunçylygyna (mysal üçin, FCPA, UK Bribery Act) laýyk gelmäge kömek edip biler.
• Korporatiw medeniýetiň gowulanmagy: Korrupsiýa garşy dözümsizlik ýagdaýynyň döredilmegi, işgärleriň ahlak taýdan habarlylygynyň we jogapkärçiliginiň ýokarlandyrylmagy.
• Biznes-prosesleriň kämilleşdirilmegi: Standartda göz öňünde tutulan gözegçilikleriň we proseduralaryň ornaşdyrylmagy köplenç dolandyryşyň umumy netijeliliginiň artmagyna we çykdajylaryň azalmagyna getirýär.
• Kanunçylyk we düzgünleşdiriji talaplara laýyklyk: Ulgam guramalara milli korrupsiýa garşy kanunçylygyň we pudaklaýyn düzgünleriň talaplaryny ýerine ýetirmäge kömek edýär.
• Beýleki dolandyryş ulgamlary bilen aňsat integrasiýa: ISO 37001 ýokary derejeli gurluşy (High-Level Structure, HLS) göz öňünde tutup taýýarlanylandyr, bu bolsa ony ISO 9001 (hil), ISO 14001 (ekologiýa), ISO 45001 (zähmeti goramak) we ISO 27001 (maglumat howpsuzlygy) ýaly beýleki meşhur standartlar bilen birleşdirmegi ýeňilleşdirýär.

ISO 37001-i ornaşdyrmak we sertifikatlaşdyrmak prosesi

ISO 37001 boýunça ornaşdyrmak we soňraky sertifikatlaşdyrma prosesi birnäçe tapgyrdan ybarat bolup, ýolbaşçylygyň we işgärleriň işjeň gatnaşmagyny talap edýär:

1. Taýýarlyk tapgyry: Ýolbaşçylyk tarapyndan karar kabul edilmegi, iş toparynyň döredilmegi, para bermäge garşy dolandyryş ulgamynyň (PBGD) ulanyş çäginiň kesgitlenmegi.
2. Diagnostik audit (Gap-analiz): Häzirki dolandyryş ulgamynyň we bar bolan korrupsiýa garşy çäreleriň ISO 37001 talaplaryna laýyklygynyň bahalandyrylmagy, «boşluklaryň» ýüze çykarylmagy.
3. PBGD ulgamynyň işlenip taýýarlanylmagy we ornaşdyrylmagy: Korrupsiýa garşy syýasatyň, proseduralaryň we görkezmeleriň döredilmegi ýa-da kämilleşdirilmegi; jogapkärleriň bellenilmegi; töwekgelçilikleriň bahalandyrylmagy; gözegçilik çäreleriniň işlenip taýýarlanylmagy.
4. Işgärleri okatmak: Ähli derejedäki işgärler üçin korrupsiýa garşy syýasat, proseduralar, töwekgelçilikleri anyklamak we maglumat bermek mehanizmleri boýunça treningleriň we seminarleriň geçirilmegi.
5. Içerki audit geçirilmegi: Orrnaşdyrylan para bermäge garşy dolandyryş ulgamynyň (PBGD) netijeliliginiň özbaşdak bahalandyrylmagy, laýyk gelmezlikleriň ýüze çykarylmagy we düzediş çäreleriniň işlenip taýýarlanylmagy.
6. Ýolbaşçy tarapyndan seljerme: Ýolbaşçylygyň PBGD ulgamynyň netijeliligini bahalandyrmagy we ony kämilleşdirmek boýunça çözgütleriň kabul edilmegi.
7. Sertifikatlaşdyrma auditi: Akkreditlenen sertifikatlaşdyryjy edara tarapyndan garaşsyz auditiň geçirilmegi. Audit adatça iki tapgyrda amala aşyrylýar:
   • 1-nji tapgyr: Resminamalaryň barlanylmagy we esasy audit üçin taýýarlygyň bahalandyrylmagy.
   • 2-nji tapgyr: PBGD ulgamynyň hakyky ornaşdyrylmagynyň we netijeliliginiň bahalandyrylmagy.
8. Sertifikaty almak: Audit üstünlikli geçilende, gurama adatça 3 ýyl möhlet bilen ISO 37001 standartyna laýyklyk sertifikatyny alýar, bu möhletde her ýylky gözegçilik auditlerinden geçmek şertdir.

Gazagystan, Özbegistan, Gruziýa we Gyrgyzystan üçin ISO 37001-niň ähmiýeti

Merkezi Aziýa we Kawkaz ýurtlary maýa goýum ýagdaýyny gowulandyrmaga we kanunyň hökmürowanlygyny berkitmäge işjeň ymtylýarlar. Şu nukdaýnazardan, ISO 37001 standartyň ornaşdyrylmagy aýratyn ähmiýet gazanýar:

• Gazagystan: Ýurtda döwlet derejesinde korrupsiýa garşy göreş meselelerine uly üns berilýär. ISO 37001 standartyň döwlet edaralary (mysal üçin, Gazagystan Respublikasynyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet dolandyryş akademiýasy) hem-de döwlet gatnaşygyna eýe we hususy sektor kompaniýalary tarapyndan ornaşdyrylmagy açyklyk ýörelgelerine ygrarlylygy görkezýär. Bu, aýratyn-da döwlet satyn almalaryna gatnaşýan we halkara hyzmatdaşlyga ymtylýan kompaniýalar üçin möhümdir. Standart Gazagystan Respublikasynyň Korrupsiýa garşy gullugynyň we milli kanunçylygyň talaplaryna laýyk gelmäge kömek edýär.
• Özbegistan: Soňky ýyllarda Özbegistan ykdysadyýeti liberallaşdyrmak we korrupsiýa garşy göreş babatda möhüm ädimleri ätdi. «Korrupsiýa garşy göreş hakynda» Kanunyň kabul edilmegi we Korrupsiýa garşy göreş agentliginiň döredilmegi niýetleriň çynlakaýlygyny görkezýär. ISO 37001 standarty, aýratyn-da eksport ugurly we daşary ýurt maýa goýumlaryny çekýän özbek kompaniýalary üçin, ygtybarlylygy we halkara biznes standartlaryna laýyklygy görkezmekde möhüm gural bolýar.
• Gruziýa: Gruziýa aşaky derejeli korrupsiýa garşy göreşde uly üstünliklere ýetdi we korrupsiýa garşy kanunçylygyny kämilleşdirmegi dowam etdirýär. Ýewropa we dünýä bazarlaryna integrasiýa etmäge ymtylýan gruzin kompaniýalary üçin ISO 37001 boýunça sertifikatlaşdyrma ahlakly tejribelere we açyklyga ygrarlylygy tassyklaýan goşmaça bäsdeşlik artykmaçlygy bolup biler.
• Gyrgyzystan: Gyrgyzystanda hem korrupsiýa garşy göreş meseleleri hökümetiň we jemgyýetiň üns merkezinde durýar. ISO 37001 standartyň ornaşdyrylmagy, aýratyn-da halkara donorlar bilen işleýän ýa-da daşary bazarlara çykmaga ymtylýan guramalar üçin öz orunlaryny berkitmäge, töwekgelçilikleri azaltmaga we hyzmatdaşlaryň ynamyny ýokarlandyrmaga kömek edip biler.

Bu ýurtlaryň hemmesinde hem döwlet we döwlet gatnaşygyna eýe guramalar tarapyndan, şeýle hem hususy sektor tarapyndan korrupsiýa garşy ISO 37001 standartyna bolan gyzyklanma barha artýar. Hususy sektor hem para bermäge garşy netijeli ulgamyň diňe bir resmi talap däldigini, eýsem uzak möhletli we durnukly ösüşiň esasydygyny has aýdyň düşünýär.

«System Management» kompaniýasy ISO 37001 sertifikatlaşdyrmasynda nähili kömek edýär

«System Management» kompaniýasy köp ýyllyk tejribä we ýokary derejeli hünärmenler toparyna eýe bolup, ISO 37001 boýunça para bermäge garşy dolandyryş ulgamyny taýýarlamak, ornaşdyrmak we sertifikatlaşdyrma döwründe doly hyzmatlar toplumyny hödürlemäge taýýar:

• Hünärment maslahatlar: Standartyň talaplaryny düşündirmek, para bermäge garşy dolandyryş ulgamyny (PBGD) siziň guramaňyzyň aýratynlyklaryna uýgunlaşdyrmaga kömek etmek.
• Resminamalaryň işlenip taýýarlanylmagy we ornaşdyrylmagy: Korrupsiýa garşy syýasatyň, proseduralaryň, töwekgelçilik kartalarynyň we beýleki zerur resminamalaryň döredilmegine ýardam bermek.
• Işgärleri okatmak: Ähli derejedäki işgärler, şol sanda ýokary ýolbaşçylyk üçin ISO 37001-niň esaslary we onuň amaly taýdan ulanylyşy boýunça interaktiw treningleriň we seminarleriň geçirilmegi.
• Diagnostik we içerki auditleriň geçirilmegi: Ulgamyň sertifikatlaşdyrma taýýarlygynyň bahalandyrylmagy, kämilleşdirilmegi zerur bolan ugurlaryň ýüze çykarylmagy we daşarky audit üçin taýýarlyk.
• Sertifikatlaşdyrma auditi döwründe goldaw: Sertifikatlaşdyryjy edaranyň auditinden geçmek prosesinde guramaňyza goldaw bermek, mümkin bolan laýyk gelmezlikleri aradan aýyrmakda kömek etmek.
• Sertifikatdan soňky goldaw: Sertifikat alnandan soň PBGD ulgamyny goldamak we kämilleşdirmek boýunça maslahatlar.

«System Management» bilen hyzmatdaşlyk etmek — bu netijeli korrupsiýa garşy ulgama eýe bolmagyňyz, töwekgelçilikleri azaltmagyňyz we işewür abraýyňyzy berkitmegiňiz üçin dogry ýoldur. Biz ISO 37001-i ornaşdyrmagyň we sertifikatlaşdyrmagyň ähli tapgyrlarynda şahsy çemeleşmäni, ýokary hilli hyzmatlary we netijä gönükdirilen işi kepillendirýäris.

Häzirki wagtda biziň bilen habarlaşyň — giňişleýin maslahat almak we guramaňyza korrupsiýa garşy dolandyryş hem-de işewür ahlak babatda täze belentliklere ýetmäge nähili kömek edip biljekdigimizi öwrenmek üçin!